The Timor-Leste experience with Youth Action Research (YAR)
MEMBRU CSEP KOMEMORA LORON INTERNASIONAL LITERASIA IHA ERMERA
Civil Society Education Patnership (CSEP) nia membru Instiuto Matadalan
Integrado (IMI) komemora loron Internasionál Literasia ba tinan 2026 ho tema
“Literasia ba ema, Planeta no Prosperidade” ne’ebé realiza iha salaun Uma Dame,
Gleno, Ermera 8 Setembru 2026.
Iha eventu ne’e Diretor Instiutu Matadalan Integrado (IMI) Sr. Elias
Oliveira Soares hato’o nia intervensaun kona-ba komemorasaun ne’e, hanesan asaun
fundamentu atu hetan kuñesementu no abilidade atu bele dezenvolve di’ak liu tan
ita nia aan no rede sosiedade sivil nian. Nia mos esplika, objetivu husi
komemorasaun ida atu mobiliza ka fahe informasaun literasia ba públiku atu
apoiu no dezenvolve kapasidade literasia nian no fo hanoin mós ba komunidade no
soseidade sira atu hatene diak liu tan kona ba importansia husi loron literasia
ne’ebé ohin loron ita komemora.
Hodi komemora loron importante ne’e reprezentate Coordenador Nasional CSEP,
Sr. Feliciano Soares aprezenta kona-ba polítika hasa’e partisipasaim sosiedade
sivil halo advokasia ba issue edukasaun
no issue seitorial sira iha nivel nasional no rejional.
Liga ho CSEP nia servisu ne’ebé foka ba pontu importante tolu mak hanesan; Peskiza, Advokasia no
Empoderamentu Membru sira. Bazeia ba servisu nee mak CSEP peskiza kona-ba
asuntu edukasaun nian hodi identifika problema no rekolla dadus sira nune’e
bele halo advokasia bazeia ba dadus refere. Tuir politika global ida ne’ebe
mundu tomak adopta, koalia kona-ba ODS-4, inklui mos nasaun Timor-Leste atu
garantia kualidade edukasaun no inkluzivu. Tanba ne’e mak CSEP nia servisu mak
atu atu halo monitorizasaun no akompaña politika governu no investimentu
orsamentu estadu nian ba implementasaun programa sira hanesan mereda eskolar,
investimentu ba infra-estrutura, fasilidade nomos estatu profesor kontratadu sira nian. Hanesan
sosiedade sivil laiha forsa atu foti desizaun maibe nafatin kontinua koalia
hodi fó hanoin governu buka solusaun ba
problema iha setor edukasaun nian.
Eventu ne’e partisipa másimu husi Asesor Asuntu Inkluzaun Sosial,
Prezidente Repúblika, Xefe Departamentu Edukasaun Munisipiu Ermera, Diretor
SEFOPE munisipiu Ermera, estudane husi Eskola Tekniku Vokasional Ermera, ,
profesor no staff CSEP
CSEP FASILITA FORMASAUN BA STAFF JUVENTUDE INOVATIVO (JI) KONA-BA ADMINISTRASAUN NO ARTIFISIAL INTELIGENCE (AI)
Civil Society Education Partnership (CSEP) liu husi nia Ofisial
Administrasaun e Lojístika, Sra. Nurgrecia Barbosa dos Santos ne’ebe aprezenta
kona-ba lala’ok administrasaun (eskritóriu) no Ofisial Media, Sra. Franzela
Pinto halo aprezentasaun kona-ba Utilizasaun AI (CANVA) bele fasilita servisu
ho lalais iha organizasaun ne’ebé organiza husi Juventude Inovativu (JI) no
hala’o iha sala enkontru JI, 27-28 Jullu 2026.
Formasaun ne’e hanesan ezekusaun planu organizasaun nian hodi haforsa
instituisional liu-liu iha area administrasaun no Artifisial Inteligence (AI).
Alende ne’e, atu fahe mós esperiensia ba staff JI sira hodi hasa’e liu tan sira
nia kuñesementu kona-ba lala’ok administrasaun iha organizasaun no importansia
husi servisu administrasaun. Nune’e sira bele komprede liu tan kona-ba oinsa
bele halo jestaun ba servisu administrativu ho organizadu. Alende ne’e fahe mos
esperensia kona-ba oinsa bele dezenvolve servisu media nian iha organizasaun
ne’ebé mak bele fasilita liu husi Artifisial Inteligence (AI) hodi halo servisu
sira ne’ebé liga ho media nian oinsa atu dezeñu ho kualidade tuir nesesidades
organizasaun nian.
MEMBRU CSEP, RYA KOMEMORA LORON INTERNASIONAL JUVENTUDE
MEMBRU CSEP, RYA KOMEMORA LORON INTERNASIONAL JUVENTUDE
Rural Yotuh Action (RYA)
nu’udar Membru husi Civil Society Education Partnership (CSEP) komemora loron internasional
Juventude ho tema “Juventude Avansa Kooperasaun Multilateral liu husi
Teknolojia no Parseira sira, Youth Advancing Multilateral Coperation Through
Technology And Patnership” ne’ebé realiza iha Munisipiu Aileu, iha loron 12
Agostu 2026.
Objetivu husi komemorasaun ida ne’e atu fó hanoinnafatin ba estadu hodi kontinua investe ba joven no
foinsa’e sira atu dezenvolve sira nia skill no abilidade hodi prepara sira nia
aan iha futuru hodi hasoru dezafiu global aumesmu tempu kontribui ba dezenvolvimentu
nasional Timor-Leste
Iha eventu ne’e, prezidente konsellu CSEP sr. Filipe de Jesus, L.Ed, M.M,
hato’o nia intervensaun kona-ba pontu importante sira relasiona ho tema ne’e mak;
Ida, teknolojia mak sai nu’udar kilat inovasaun nian tanba teknolojia mak fo
kbiit ba joventude sira, presiza hakat sai husi konsumidór teknolojia
nian no sai kriador no inovador dijitál ne'ebé lori solusaun real ba
komunidade. Rua, Kooperasaun multilaterál fo espasu ba juventude hodi partisipa
ativa iha meza desizaun sira iha nivel lokal, rejionál, no globál. Liu husi
aliansa no parseria husi Governu, Sektór Privadu, Sosiedade Sivíl, no
Organizasaun Internasionál sira, ita bele haboot impaktu husi ideias foun
ne'ebé juventu sira iha. Ikus liu mak Timoroan presiza halo transformasaun
tanba joven mak nuudar dalan dezenvolvimentu sustentável (ODS/SDGs). Nune’e presiza
uza teknolojia ho sivilizadu no responsabilidade.
Eventu refere partisipa masimu husi Diretor SEFOPE munisipiu Aileu Diretor Edukasaun Munisipiu Aileu,
Reprezentate Ministeriu Juventude Desportu Arte e Cultura, MJDAC, munisipiu
Aileu, profesor sira no estudante sira inklui mos staff CSEP
CSEP PARTISIPA WORKSHOP KONA-BA MEDIA ADVOCACY LEARNING COLLABORATIVE DURANTE SEMANA IDA IHA TAILANDIA
Civil Society
Education Partnership (CSEP) reprezenta husi Sr. Feliciano Soares (Official
Peskiza no Advokasia) atende Face to Face Media Advocacy Learning Collaborative
Workshop ne’ebe organiza husi OXAFM Denmark ba membru Rede koligasaun Edukasaun
sira husi rejião Asia no Pasifik durante semana ida hahu husi 3-7 de Agostu
2026 iha Bangkok Tailandia
Objetivu husi
Workshop Media Advokasia ne’e atu hasa'e kapasidade membru koligasaun sira nian
iha asuntu advokasia nune’e bele ajuda dezenvolve no mellora diak liu tan
serbisu advokasia ne’ebé mak durante ne’e membru sira iha rejião Asia no
Pasifik li-liu CSEP iha Timor Leste hamutuk ho membru sira advoka.
Ba oportunidade
ida ne’e, CSEP hakarak apresia ba OXFAM Denmark ba inistiva oganiza ona eventu
rejional ida ne’e hodi kontinua empodera membru koligasaun sira hotu atu bele
kontinua halo engajamentu ba hadiak polítika públika sira iha dezenvolvimentu
seitor edukasaun iha nivel rejional. CSEP espera matenek no esperensia sira
hotu mak adquiri iha formasaun ida ne’e sei ajuda atu bele orienta no guia CSEP
ho membru sira hotu iha Timor Leste atu bele kontinua halo engajementu ida diak
liu tan iha serbisu advokasia nune’e bele kontribui ba asegura edukasaun ida
kualidade, inkluzivu, asesivel ba Timor oan hotu hodi la husik Timor oan ida
hela iha kotuk.
KOORDENADOR NASIONÁL CSEP APREZENZENTA CSEP NIA SERVISU IHA SETOR EDUKASAUN BA FDCH
Koordenador Nasiona Civil Society Education Partnership (CSEP) sr. Jose de Jesus akompaña husi Ofisial Programa Sr. Antonio Cardoso no Ofisial Pezkizador no Advokasia sr. Feliciano Soares halo’o enkontru ho Adjuntu Diretor Ezekutivu Fundo de Desenvolvimento do Capital Humano (FDCH) Sr. Rogerio Inacio S. Miranda Lay hodi koalia kona-ba servisu ne’ebé durante ne’e CSEP halo iha setor Edukasaun. Sorumutu ne’e halo iha Sala enkontru FDCH, Colmera, 15 Jullu 2026.
Objetivu Prinsipál husi sorumutu ne’e hodi koalia kona-ba programa CSEP nian ne’ebe kolabora ho Asian University for Women (AUW) husi Bangladesh desde tinan 2020-2024 hodi haruka Bolseira Timor-oan ba estudu iha Universidade refere ho total hamutuk 20 bolseira, husi total ne’e, nain 12 mak gradua ona no nain walu sei kontinua hela estudu iha area oioin hanesan Siénsia Biolojia, Arte, Politika Filosofia no Ekonomia, Siénsia Enviromentu, Bio Informátika & Bioteknolojia no Saude Públika.
Liu husi reuniaun ne’e, CSEP propoin ba FDCH no governu Timor-Leste atu bele kontinua koopera ho Asian University for Women (AUW) iha futuru hodi kontinua fo oportunidade ba feto Timor-oan sira kontinua estudu iha Universidade refere tamba ezemplu iha nanis ona.
Hatan ba proposta
ne’e, Adjuntu Diretor Ezekutivu, Sr. Rogerio Inacio S. Miranda Lay, apresia no
apoiu servisu ne’ebé CSEP aprezenta. Tuir nia, bazeia ba estatutu FDCH nian
kona-ba Bolsu Estudu ne’e, lei fo dalan ba programa ida ne’e, maibe FDCH mos
presiza haree tuir programa prioridade governu nian ne’ebe iha, liuliu liga ho
área estudu ne’ebé mak propoin liu mak hanesan Saúde, Justiça, Enjenãria
Edukasaun no Turizmu. Alende ne’e FDCH mós presiza haree mos ba kualidade husi
Universidade nee rasik. nunee FDCH sei tetu no presiza mos aprezenta ba iha
konsellu fundu nian neebé kompostu husi Ministerio Ensino Superior, Ministerio
Finansa, Ministerio Justica, Ministerio Planeamentu Investimentu Estratéjiku no
SEFOPE.
KOORDENADOR NASIONÁL SAI ORADOR IHA WORKSHOP NASIONáL NE’EBÉ ORGANIZA HUSI FONGTIL
Iha Workshop
ne’e, Kordenador Nasional CSEP aprezenta kona-ba istoria susesu, rezultadu servisu peskiza,
monitorizasaun no advokasia CSEP nian iha seitór edukasaun ba audénsia sira
ne’ebé mai husi governu hanesan Ministeriu Finansas, NGO membru FONGTIL sira no
Média.
CSEP regularmente
ativa iha engazamentu espasu síviku sira ne’ebé lidera husi governu liu-liu
Ministériu Edukasaun, Parseiru dezenvolvimentu, media no entidade relevante
sira hodi aprezenta lian advokasia ba interese nasionál.
CSEP NO MEMBRU SIRA NIA ATIVIDADE DURANTE FULAN JUNU 2026
CSEP NIA MEMBRU AROMDTL REALIZA SEMINÁRIU NASIONÁL KONABA ODS-4
Membru Civil
Society Education Partnershi (CSEP), realiza semináriu nasionál ho tema
Progresu no Dezafiu atinjimentu ODS-4 iha Timor-Leste ne’ebé organiza husi
Asosiasaun Ramelau Oan Moris Domin
Timor-Leste (AROMD-TL) iha loron tersa, 9 Juñu 2026, iha Caicoli Dili.
Iha Fatin hanesan Coordenador Nasionál, Jose de Jesus S.T M.M mós hato’o nia intervensaun katak Sosiedade Civil nia papél importante mak sai auditor-social ba implementasaun programa governu nian ne’ebé uza orsamentu estadu nian hanaran OGE, liu husi monitorizasaun, peskiza no advokasia ba interese públiku. Enkuantu, Kualidade edukasaun sei menus iha Timor-Leste tanba ne’e sosiedade sivil nia papél mak atu hasa’e foin sa’e no labarik sira nia kapasidade liu husi fasilita formasaun naun-formal sira. Tanba ne’e nia husu atu kontinua tuir formasaun sira hodi bele hetan abilidade sufisiénte atu hetan servisu ruma ho dignu. Organizasaun Sociedade Civil sira iha Timor-Leste la’os deit halo protesta no advokasia maibe sira mos halo monitorizasaun no implementa direta programa dezenvolvimentu edukasional iha rai laran.
Semináriu
nasionál ne’e iha mós aprezentasaun husi orador sira hanesan Dekanu Fakuldade
Saúde Públika UNPAZ, Sr. Cipriano do Rossario Pacheco, AMG, Lic Sp, M.Kes,
Membru konsellu CSEP no mós Asesor Prinsipál ba Presidente da República ho
assuntu Social no Inkluzaun Sr. Gaspar Afonso, Program Officer CODIVA, Elang da
Cruz nomós Coordenador Nacional CSEP, Sr. Jose de Jesus S.T M.M. Avo Lere Anan
Timur hanesan Veteranu no programa ne’e mos partisipa másimu husi estudantes no
professor, ONGs, Media no staff AROMDTL.
ESTUDANTE BESIK 1000 HUSI ESKOLA 5 IHA MUNISIPIU ERMERA SIMU AHI OAN/SOLAR BUDDY NE'EBE APOIU HUSI SOLAR BUDDY NO SPEND IT WELL AUSTRALIA
Civil Society Education Partnership (CSEP) hamutuk ho
Gabinete Ministerio Edukasaun, nomos membru NGO Milenial Youth Asosiation (MYA)
no Fundasaun MAHON, distribui Solar Buddy ne’ebé apoiu husi Solar Buddy no
Spend It Well Foundation husi Australia hamutuk 1000 ba estudante Ensino Basico
Filial sira iha eskola 5 hanesan EBF Hatulai-Lete, EBF Ura-Hou, EBF Mauhoda,
EBF Leguimea no EBF Abrão Salsinha iha munisipiu Ermera. Distribuisaun Ahi Oan (Solar Buddy) ida ne’e
objetivu atu ajuda estudante sira hodi utiliza ba estuda iha tempu kalan
bainhira eletrisidade mate.
Sr. Rosalino de
Carvalho Sombai, hanesan Koordenador EBF nú. 680 Hetulai-Lete ne’ebe lidera
estudante hamutuk 199 pessoas (mane 105 no feto 94) ne’e expresa sentimentu
kontenti wainhira ninia estudante sira hotu-hotu hetan ona apoio ahi-oan Solar
Buddy refere tamba ajuda ona estudantes hirak ne’e atu uza iha tempu kalan ba
estuda inklui ba nesesidade uma laran nian.
KOORDENADOR
NASIONAL CSEP PARTISIP SUSTAUNABLE DEVELOPMENT CONGRESS IHA JAKARTA
Koordenador Nasional CSEP Sr. JOSE DE JESUS reprezenta Redi Edukasaun Civil Society Education Partnership (CSEP) sai Orador Internasional iha Sustainable Development Congress (https://www.gsdcongress.com/2026) ne'ebe realiza iha Indonesia Convention Exhibition iha Jakarta husi loron 22-25 Junho 2026.
Kongresu refere partisipa masimu husi partisipantes 5000+, Orador 500+, Exibidor 200+ husi nasaun 100 resin iha mundu.Topiku interesante ba Koordenador Nasional CSEP nian maka "Widening participation for students from disadvantaged backgrounds in the Higher Education" liu-liu relevansia ho servisu advokasia ba edukasaun iha Timor-Leste.
CSEP PARTISIPA GRUPU DISKUSAN NE’EBÉ ORGANIZA MINISTERIU
EDUKASAUN NO UNICEF
Civil Society Education
Partnership (CSEP) nia official peskiza no advokasia sr. Feliciano Soares no
Program Officer sr. Antonio Cardoso, partisipa iha grupu diskusaun ne’ebé
organiza husi Ministeriu Edukasaun no UNICEF ne’ebé mak halo parseria servisu
hamutuk ho GPE hodi haree kona-ba servisu parseria ne’ebé durante ne’e GPE ho
Ministerio Edukasaun hahu ona no haree hamutuk ba futuru kontinuasaun servisu
hamutuk no apoiu sira husi GPE mai Governu Timor Leste iha seitor edukasaun. Atividade ne’e realiza iha Maubara Room, Timor Plaza,
Dili iha loron 23 Juñu 2026.
Okaziaun ida ne’e Sr. Feliciano Soares mós hato’o nia apresiasaun ba GPE ne’ebé durante ne’e apoiu ba governu Timor-Leste liu husi Ministeriu Edukasaun hodi dezenvolve setór edukasaun iha Timor-Leste nune’e bele ajuda governu Timor-Leste atinji ninia polítika sira kona-ba asegura edukasaun ida kualidade no asesivel ba Timor oan hotu hodi hatan ba filozofia ida la husik sidadaun ida hela iha kotuk. Alende ne’e nia mos partilla pontu de vista sira liga ho implementasaun politika edukasaun inkluziva liu-liu dezáfiu sira iha kontestu implementasaun polítika edukasaun iha Timor-Leste bazeia ba CSEP nia rezultadu servisu monitorizasaun ne’ebé halao iha tinan 2025 deskobre problema sira hanesan falta infra-estrutura eskola ne’ebé adekuadu, rekursu humanu iha area edukasaun inkluziva, fasilidade apredijajen, teknolojia ICT iha eskola ne’ebé la asesivél sai nu’udar problema krusiál ida iha implementasaun polítika edukasaun inkluziva.
Tanba ne’e nia husu Ministeriu Edukasaun hanesan nain ba
programa atu kontinua injeta orsamentu barak liu tan hodi bele sustentabiliza
programa hirak ne’ebé mak liu husi fundu GPE hahu ona, nune’e wainhira ba futuru
kuandu GPE la kontinua apoiu programa importante sira ne’ebé mak Ministeriu
Edukasaun bele kontinua ho OJE ne’ebé Ministeriu Edukasaun iha hodi kontinua
implementa
.jpg)






